Ramazan ayı bir suyun içindeki ışık gibi:

Herkes ışığı görür, ama suyun içinde nasıl kıvrıldığını pek kimse bilmez. Sizlere hem tarihsel kökleri hem de az bilinen taraflarıyla, okuyanı hafifçe kolundan çekip derinlere götürecek bir yazı ile baş başa bırakıyorum.

Ramazan ayı, gökyüzüne yazılmış bir sır gibidir. Her yıl aynı vakitte gelir fakat hiçbir yıl aynı vakitte gitmez. İnsanlar onu takvime bakarak karşılar ama hakikatte Ramazan, takvimden değil, kalbin kapısından içeri girer. Ve burada, asırlar boyunca gizlenen bir sırra dönüşür: İnsan nefsiyle değil, kendi karanlığıyla savaşarak olgunlaşır.

Tarihin dip akıntıları onu bir zaman aralığından çıkarır, bir insanlık hafızası haline getirir.

İlk emrin “Oku” olduğu bir geleneğin en gür nefesi gibidir: insanın kendi içini okuması.

1. Oruç: İnsanlığın İlk Aynası (K: VI)

Ramazan’ı anlamak için orucun tarihine bakmak, insanın kendi ilk aynasına bakması gibidir. Binlerce yıl önce insanlar gökteki ayı takip ederken, açlık onların öğretmeniydi, sessizlik ise rehberleri.

Sümerler bedenlerini arındırmak için oruç günleri belirledi.

Mısırlı rahipler, kutsal metinlere dokunmadan önce günlerce hiçbir şey yemedi.

Eski Hint tradisyonlarında oruç, zihni berraklaştırmanın yolu görüldü.

Yahudi ve Hristiyan geleneğinde oruç, ilahi yakınlığın anahtarı sayıldı.

Bu kadim izler bize şunu fısıldar:

İnsan, kendine hükmedebildiği ölçüde dünyaya şekil verebilir.

Oruç, sadece aç kalmak değil; insanın kendi içindeki gürültüyü kısmak için kullandığı en eski yöntemdir.

2. İslam’da Ramazan: Göğün Yeryüzüne Yaklaştığı Ay (K: I, II)

Ramazan orucu Kur’an’da farz kılınırken, “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” ifadesi yer alır. Bu cümle, orucun insanlık tarihindeki uzun yolculuğuna gönderilen ince bir selamdır.

Kur’an’ın Ramazan ayında inmeye başlaması, bu ayı sadece bir ritüel değil, kozmik bir dokunuş haline getirdi. İslam’ın ilk yıllarında Ramazan gecelerinin derinliği, çölde yankılanan bir sessizlikle birleşir; gökyüzü, yıldızları daha yakın gösterirdi.

Ramazan’ın ilk yıllarına dair pek bilinmeyen, ama gönlü sarsacak ayrıntılar vardır: (K: IV)

Oruç ilk zamanlarda bugünkü gibi değildi; gece uyuyup uyanan bir kimse artık yemek yiyemezdi. Yorgun bir sahabenin zorlanışı üzerine bu hüküm kaldırıldı ve oruç bugünkü hâlini aldı.

Sahur, ümmetin sonraki yıllarda geliştirdiği bir nefestir. İlk yıllarda kimse sahuru bir ayrıcalık bilmezdi.

Seher vakitlerinden önce 20 dakika süren ve unutulmuş bir gelenek olan “sükût-ı ahrar”, yani “özgürlerin sessizliği”, Ramazan’ın görünmez tacıydı.

Erken dönem Müslümanları, seherden yaklaşık 20 dakika önce bütün konuşmaları bırakır, hiçbir şey söylemezdi. Bugün neredeyse kimse bilmez.

### • Fetihlerin birçoğu Ramazan ayında planlandı

Mekke’nin fethi dahil, birçok kritik askeri strateji Ramazan’da oluşturulmuştu. Çünkü toplum ruhen en disiplinli hâline bu ayda giriyordu.

Bu detaylar bize şunu hatırlatır:

Ramazan sadece yaşanan bir ay değil; terbiye edilen bir bilinçtir.

3. Ramazan’ın Derin Kuyuları: Bilinmeyen Kapılar (K: III)

Herkes Ramazan’ın zahirini bilir: iftarı, sahuru, mukabeleyi…

Fakat batınında öyle kapılar vardır ki, tarihin içinde kaybolmuş gibidir.

1. Niyet, gecenin mimarıdır

Tasavvuf ehli, Ramazan niyetini sıradan bir cümle değil, insanın geceye attığı ilk imza sayardı.

“Bir niyet insanın kaderini değiştirir” derlerdi.

2. Açlık, ruhun üzerinde yürüdüğü ince bir köprüdür

Oruçla birlikte insanın zihni berraklaşır, duyguları keskinleşir. Bu yüzden sufiler, Ramazan’ı bir “iç göç mevsimi” sayar. Nefsin her gün biraz daha zayıflaması, ruha yer açmak içindir.

3. İftar vakti, görünmeyen bir kapının açıldığı andır

Sadece bir yemek değil, “rahmetin iniş anı” olarak görülürdü.

Eski kaynaklarda iftar vakti için şöyle yazar:

“Semavî merhamet yere yaklaşır ve kulun duası, göğe en çabuk o an yükselir.”

4. Gecenin son üçte biri, Ramazan’ın kalbidir

Bu vakitlerde bazı sufiler nefes bile alırken daha yavaş davranırdı. Çünkü o saatleri “kaderin yazıldığı zaman” sayarlardı.

İşte bu ince ayrıntılar, Ramazan’ın sadece ritüellerden değil, ruhu yontan sırlarla örülü olduğunu gösterir.

4. Osmanlı’da Ramazan: Şehrin Kalbinde Kurulan Manevi Çadır (K: V)

Osmanlı toplumunda Ramazan sadece bir ay değil, bir maneviyat mevsimi sayılırdı.

Mahyalar, minarelerin arasına asılı cümlelerden çok daha fazlasıydı.

Onlar, şehrin göğe gönderdiği dualardı.

Ramazan davulcusu bir haberciden çok, gecenin ritim tutan kalbiydi.

“Diş kirası” geleneği, iftarda misafire verilen bir lütuf değil; toplumdaki merhamet kültürünün canlı kanıtıydı.

Tekke ve dergâhlar, Ramazan’da nefes alan maneviyat çadırlarına dönüşürdü.

Evliya Çelebi’nin meşhur kaydında yazdığı gibi:

“Ramazan gecelerinde İstanbul, gök ile yerin birbirine yaklaştığı bir şehirdir.”

5. Modern Dünyada Ramazan: Gürültünün İçinde Bir Sığınak (K: VII)

Bugünün insanı hızın içinde kaybolmuş durumda.

Ekranlar, haberler, sesler, bitmeyen işler… Zihnin pas tuttuğu bir çağdayız.

Ramazan ise bu pası kazımak için gelir.

Açlık, bedeni terbiye ederken ruhu hafifletir.

Susuzluk, sabrı öğretirken kalbi yumuşatır.

Beklemek, insanın aceleciliğini kırar.

Ve nihayet iftar, insanın kendisiyle yeniden buluşması olur.

Ramazan bize şunu hatırlatır:

İnsan, eksildikçe tamamlanan bir varlıktır.

6. Ramazan’ın En Gizli Gerçeği

Bütün anlatılanların ötesinde, Ramazan aslında insanın kendine sorduğu tek bir soruda gizlidir:

“Ben kimdim ve kim olmalıyım?”

Bu ay, insanın iç düzenini yenilediği bir tür “kalp mühendisliği”dir.

Gecelerin uzadıkça ışığını artıran kandiller gibi, insanın da karanlık tarafına düşen bir ışığı vardır.

Ramazan, işte o ışığın sızdığı, duvarların inceldiği, kalbin konuşmaya başladığı zamandır.

Ve belki de hiç bilinmeyen en derin hakikati şudur:

Ramazan, insanın kendi kaderine dokunabildiği nadir zamanlardan biridir.

Hem 14 asırlık bir nefes,

hem binlerce yıllık bir hafıza,

hem de her yıl yeniden doğan bir umut.

İdrak eden bir nesil duasıyla…

Kaynakça

Yazımızda yer alan konular ile ilgili olarak faydalandığımız kaynaklar ve merak edenler için başvurabilecekleri diğer kaynakları konularıyla birlikte paylaşıyorum…

I. Kur’an ve Tefsir Kaynakları

Kur’ân ayetlerinin anlamlarını, bağlamlarını ve tarihsel arka planını açıklayan temel eserlerdir. Ramazan ve oruçla ilgili tüm dini hükümler bu kaynaklardan anlaşılır.

• Kur’ân-ı Kerîm, Bakara Suresi 183–187.

• İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm.

• Taberî, Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân.

• Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-Gayb.

II. Hadis ve Fıkıh Kaynakları

Hz. Peygamber’in sözleri ve uygulamaları ile İslam hukukunun şekillendiği ana kaynaklardır. Oruçla ilgili pratik hükümler bu eserlerden çıkarılır.

• İmam Buhârî, el-Câmiu’s-Sahîh.

• İmam Müslim, Sahîh-i Müslim.

• İmam Nevevî, Riyâzü’s-Sâlihîn.

• İmam Şâfiî, el-Umm.

• İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr.

III. Tasavvuf ve Manevî Boyut

Oruç ve Ramazan’ın içsel, ruhsal ve deruni boyutunu anlatan klasik sufî eserlerdir. Maneviyatı anlamak için başvurulan temel metinlerdir.

• İmam Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn (Esrâru’s-Savm).

• İbn Arabî, Fütûhât-ı Mekkiyye.

• Abdülkadir Geylânî, Fütûhu’l-Gayb.

• Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, Mesnevî.

IV. İslam Tarihi ve Erken Dönem Kaynakları

İslam’ın ilk dönemindeki uygulamalar, Ramazan’ın tarihteki gelişimi ve sahabenin yaşantısı bu kaynaklarda anlatılır.

• İbn Hişâm, es-Sîre en-Nebeviyye.

• İbn Sa’d, Tabakâtü’l-Kübrâ.

• Belâzürî, Fütûhu’l-Büldân.

V. Osmanlı’da Ramazan ve Kültür Tarihi

Osmanlı toplumunda Ramazan kültürü, gelenekler, sosyal hayat ve şehir dokusuna yansıyan Ramazan hatıraları bu eserlerde işlenir.

• Evliya Çelebi, Seyahatnâme.

• Reşat Ekrem Koçu, İstanbul Ansiklopedisi.

• Suraiya Faroqhi, Osmanlı Kültürü ve Gündelik Yaşam.

• Halil İnalcık, Osmanlı Sosyal Tarihi üzerine çalışmalar.

VI. Dinler Tarihi ve Oruç Geleneği

Dünya dinlerinde orucun tarihsel gelişimini, farklı kültürlerdeki karşılıklarını ve orucun insanlık tarihindeki yerini ele alan çalışmalardır.

• Mircea Eliade, Kutsal ve Dünyevî.

• Karen Armstrong, Tanrı’nın Tarihi.

• Gerhard Böwering, Encyclopaedia of the Qur'an maddeleri.

VII. Modern Akademik Çalışmalar

Güncel araştırmalar, ansiklopedi maddeleri ve modern bilimsel yaklaşımla hazırlanmış güvenilir kaynaklardır.

• Türkiye Diyanet Vakfı, İslam Ansiklopedisi (Ramazan – Savm maddeleri).

• Diyanet İşleri Başkanlığı, Ramazan Rehberleri.

• Encyclopaedia Britannica, “Fasting” maddesi.

Mesut Hekimhan

Eğitimci Yazar

mesuthan@gmail.com

İLAHİ VERSİYONU DİNLEMEK İÇİN TIKLAYINIZ