Mesut Hekimhan
“Bazı Çağlar Surlarla Kapanır, Bazı Çağlar İse Bir İnsanın Zihninde Açılır”
1453 yalnızca bir şehrin düştüğü yıl değildir.
İstanbul’un fethi denildiğinde çoğu insanın aklına toplar gelir, gemiler gelir, sancaklar gelir.
Oysa fetih, yalnızca taşın ve demirin zaferi değildir. Çünkü surları yıkmak kolaydır; asıl mesele, insanın kendi içindeki korkuyu yıkabilmesidir.
Fatih Sultan Mehmed’in büyüklüğü de burada başlar zaten. O, Bizans’ın duvarlarına yürümekten önce, insanların “olmaz” dediği düşünceye yürümüştür.
Bir şehri fethetmek için önce bir hayali fethetmek gerekir.
Henüz çocuk yaşta bir şehri zihninde taşıyan bir hükümdar düşünelim… Başkalarının masallarda gördüğü şeyi o haritalarda arıyordu. Çocukken Konstantiniyye surlarına bakıp sadece taş görmedi; çağların omzuna yüklenmiş bir kader gördü.
Çünkü bazı insanlar yaşadıkları zamanı tüketir, bazı insanlar ise zamanı değiştirir.
Fatih ikinci gruptaydı.
İstanbul, yalnızca coğrafi bir merkez değildi.
O şehir, insanlığın kibriydi biraz da.
Yüzyıllar boyunca alınamaz denilen bir şehir…
Orduların önünde eğilmeyen, kuşatmaları yutan, hükümdarları yaşlandıran bir şehir…
Belki de bu yüzden fetih yalnızca askerî değil, psikolojik bir devrimdi. İnsanlık o gün şunu öğrendi:
“İmkânsız” denilen şey çoğu zaman uzun süre denenmemiş olandır.
Fakat burada asıl dikkat çekici olan başka bir şey vardır.
Fatih’in ordusu İstanbul’a yürürken aslında iki farklı medeniyet birbirine bakıyordu. Bir tarafta yorgun ama köklü bir imparatorluk vardı; diğer tarafta genç, aç, inançlı ve yükselen bir dünya…
Bizans geçmişin ihtişamına yaslanıyordu, Osmanlı ise geleceğin ihtimaline.
Tarih çoğu zaman yaşlı imparatorluklarla genç fikirlerin savaşıdır.
Ve genç fikirler, bir noktadan sonra taş surlardan daha güçlü hale gelir.
Gemilerin karadan yürütülmesi yalnızca askerî bir hamle değildir mesela. O olayın içinde insan aklının zincire başkaldırışı vardır.
Çünkü insanlar çoğu zaman yolların izin verdiği yere giderler. Büyük insanlar ise yol olmayan yerde yol açarlar.
Fatih’in gemileri aslında Haliç’e değil, insanlığın zihnine yürümüştür.
O gece yalnız Bizans şaşırmadı; belki tarih bile kısa bir an durup arkasına baktı.
Bir şehrin kaderi bazen birkaç saat içinde değişir. Ama o birkaç saatin arkasında yıllar süren sabır, korku, dua, hesap, uykusuzluk ve kararlılık vardır.
İşte insanlar genellikle sonucu görür; fakat tarihi asıl oluşturan şey görünmeyen hazırlıklardır.
Akşemseddin’in çadırında edilen duaları düşünelim…
Bir tarafta dünyanın en büyük toplarını döken mühendisler, diğer tarafta secdede gözyaşı döken insanlar…
Fetih belki de tam burada anlam kazanır. Çünkü medeniyet yalnızca kılıçla kurulmaz; fikirle, inançla ve anlamla kurulur.
Osmanlı’nın büyüklüğü sadece savaş kazanmasında değildi. Kazandığı savaşı bir medeniyete dönüştürebilmesindeydi.
Zaten gerçek fetih, şehri aldıktan sonra başlar.
Bir şehre girip onu yakmak kolaydır. Asıl zor olan, onu kendi ruhunun parçası hâline getirmektir.
Fatih’in İstanbul’a girişindeki o sessizliği düşünün… Kendisini dünyanın efendisi ilan eden çılgın bir hükümdar gibi davranmadı. Ayasofya’ya girip toprağı avucuna aldı. Çünkü büyük hükümdarlar bilir: İnsan toprağa hükmettiğini zanneder ama sonunda toprağın misafiri olur.
Belki de bu yüzden fetihte hem ihtişam hem hüzün vardır.
Çünkü her zafer biraz sonbahara benzer. Bir yaprak düşerken başka bir filiz büyür.
İstanbul’un fethiyle bir çağ kapanırken başka bir çağ açıldı denir ya…
Aslında kapanan yalnızca Orta Çağ değildi. İnsanlığın korkuları da biraz çöktü o gün. Coğrafyanın kader olduğu düşüncesi sarsıldı. Güç dengeleri değişti. Ticaret yolları değişti. Bilim değişti. Avrupa değişti. Doğu değişti. Dünya yeniden düşünmek zorunda kaldı.
Bazı şehirler ülkelerin başkentidir.
Bazı şehirler ise tarihin kalbidir.
İstanbul ikinci gruptadır.
Bu yüzden fetih meselesini yalnızca “kazanan” ve “kaybeden” üzerinden okumak eksik olur. Çünkü İstanbul’un fethi insanlığa aynı anda hem gücün geçiciliğini hem de idealin kalıcılığını gösterdi. Bizans’ın bin yıllık surları yıkıldı ama insanlık bir kez daha şunu anladı: Hiçbir medeniyet sonsuza kadar ayakta kalamaz. Eğer bir toplum geçmişinin ihtişamıyla uyuyup geleceğini unutursa, surları ne kadar yüksek olursa olsun çökmeye başlar.
Belki bugün de bu yüzden fetih hâlâ konuşuluyor.
Çünkü İstanbul’un fethi aslında modern insanın içine de soru soruyor:
“Sen hangi surun önünde durmuş vaziyettesin?”
Korkuların mı?
Önyargıların mı?
Tembelliğin mi?
Konforun mu?
Geçmişin mi?
Herkesin içinde alınmayı bekleyen bir İstanbul vardır.
Kimileri hayatı boyunca kendi surlarının önünde bekler. Kimileri ise bir gece gemilerini karadan yürütmeye cesaret eder.
Ve tarih, çoğu zaman cesaret edenlerin ardından yazılır.
Mesut Hekimhan
Eğitimci Yazar
