İçeriğe atla

Cop31'den Ekolojik Vicdana

Fethi Ahmet ÖnerFethi Ahmet Öner••5 dk okuma
Okuma ayarları: yazı boyutu ve kontrast

Sesli Okuma

Sesli okuma hazır.
fethi a.
Paylaş:

Geçtiğimiz günlerde bir veteriner hekim hocamızla yaptığım sohbet, zihnimde önemli bir soruyu yeniden canlandırdı: İnsan, doğanın bir parçası olduğu hâlde neden onu kendi ihtiyaçlarına göre şekillendirmeye çalışıyor? Bir canlının yaşam alanını daraltırken, bir türün yok oluşuna zemin hazırlarken ya da bir ekosistemin dengesini bozarken gerçekten neyin hesabını yapıyoruz? Bugün Antalya'da dünyanın iklim geleceği konuşulurken belki de en çok üzerinde durmamız gereken konu, doğayla kurduğumuz ilişkiyi yeniden öğrenmektir.

Türkiye'nin ev sahipliğinde bu aralar Antalya'da gerçekleştirilen COP31, yalnızca ülkelerin iklim politikalarını müzakere ettiği uluslararası bir toplantı değil; insanlığın kendi geleceğiyle yüzleştiği önemli bir buluşmadır. Küresel ısınma, sera gazı salımları, fosil yakıt kullanımı, iklim finansmanı ve doğal yaşamın korunması gibi başlıklar dünyanın gündeminden hiç düşmemelidir. Ancak iklim krizini yalnızca diplomatik masalarda alınacak kararlarla açıklamak eksik kalır. Çünkü bu krizin önemli bir bölümü, insanın doğaya müdahalesinden kaynaklanıyor. Bilim dünyasında antropojenik etkiler olarak tanımlanan bu müdahaleler; ormansızlaşma, plansız kentleşme, sanayi kirliliği, aşırı tüketim, tarımsal kimyasallar ve doğal yaşam alanlarının parçalanması gibi pek çok sorunu beraberinde getiriyor. Bugün kuruyan göller, azalan su kaynakları, değişen göç yolları ve yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalan türler, bu değişimin canlılar üzerindeki sonuçlarını gösteriyor. COP31'de konuşulan iklim eyleminin gerçek karşılığı da işte bu sorunların yaşamın içinde çözülmesiyle ortaya çıkacak.

Veteriner hekim hocamızla yaptığım sohbet sırasında canlıların yaşamına biraz da onların davranışları üzerinden bakmanın önemini düşündüm. Etoloji, yani hayvan davranış bilimi, bize bir canlının yalnızca nasıl beslendiğini veya ürediğini değil, çevresiyle nasıl bir ilişki kurduğunu da anlatıyor. Bir kuşun göç zamanının değişmesi, arıların tozlaşma davranışlarının etkilenmesi, bir memeli türünün yaşam alanını terk etmek zorunda kalması aslında doğadaki dengenin nasıl değiştiğini gösteriyor. Bir sulak alanın kuruması yalnızca su kaybı değildir; orada yaşayan kuşların, balıkların, böceklerin ve bitkilerin yaşam düzeninin bozulmasıdır aslında. Bir türün azalması, onunla beslenen başka türlerin de geleceğini etkileyebilmekte olup doğada hiçbir canlı gerçekten yalnız değildir. Peki, biz insan olarak bütün bu ilişkileri ne kadar anlayabiliyoruz? Bir canlının yaşam alanını yok ederken yalnızca bir ağacı, bir dereyi veya bir ormanı mı kaybediyoruz, yoksa milyonlarca yılda oluşmuş bir yaşam düzenini mi?

İşte bu sorunun cevabını ararken ekosentrik eğitim yaklaşımının önemini daha iyi anlıyoruz. Ekosentrik eğitim, insanı doğanın merkezine yerleştirmek yerine, onu bütün ekosistemin bir parçası olarak değerlendirir. Bir ağacın, bir arının, bir kuşun veya bir sulak alanın değerini yalnızca insana sağladığı faydayla ölçmez. Bu anlayışın eğitim sistemine taşınması gerektiğini düşünüyorum. Çocuklara yalnızca çevreyi temiz tutmayı, geri dönüşüm yapmayı veya fidan dikmeyi öğretmek yeterli değil bence. Bir arının yokluğunun tarımı nasıl etkileyebileceğini, bir sulak alanın kaybının kaç farklı canlıyı etkilediğini, iklim değişikliğinin hayvanların davranışlarını nasıl değiştirdiğini de anlatmalıyız. Çünkü doğayı tanımayan bir çocuğun onu korumasını beklemek, hiç tanımadığı bir şeyi sevmesini istemek gibidir.

Peki, bu anlayışı nasıl somut bir eğitim modeline dönüştürebiliriz? Burada 3P dediğimiz yaklaşımın bir yol haritası olarak değerlendirebiliriz: People, Product ve Process. People (İnsan) boyutunda öğrenci, öğretmen, veteriner hekim, biyolog, çiftçi, akademisyen ve yerel yönetimler bir araya gelmeli. Çünkü çevre sorunları tek bir meslek grubunun çözebileceği kadar basit değil. Product (Ürün) boyutunda öğrenciler yalnızca bilgi edinmemeli; biyolojik çeşitlilik haritaları, yerel canlı gözlem rehberleri, su tüketim analizleri, böcek dostu okul bahçeleri ve atık azaltma modelleri gibi somut çıktılar üretmeli. Process (Süreç) boyutunda ise sorun belirleme, gözlem yapma, veri toplama, bilimsel kanıtları değerlendirme, çözüm geliştirme ve sonuçları izleme aşamaları bir bütün olarak yürütülmeli. Böylece öğrenci çevre sorunlarını yalnızca kitaplardan öğrenen değil, yaşadığı çevrede araştıran ve çözümün parçası olan bir bireye dönüşür.

Bu modeli üç temel eğitim ve düşünce alanıyla desteklemeliyiz: 3E: Ecocentric Education, Ethology ve Ethics. Ekosentrik eğitim bize doğanın bütününe bakmayı, etoloji canlıların davranışlarını ve çevreleriyle ilişkilerini anlamayı, etik ise bütün bu bilgiler karşısında nasıl davranmamız gerektiğini sorgulamayı öğretir. Örneğin öğrencilerle bir sulak alan araştırması yaptığımızı düşünelim. Önce bölgede yaşayan canlıları gözlemler, tür çeşitliliğini belirler. Ardından insan faaliyetlerinin bu canlıların davranışlarına ve yaşam alanlarına etkisini araştırır. Son aşamada ise bu alanın korunması için hangi sorumlulukları üstlenmemiz gerektiğini tartışır. Böylece öğrenci yalnızca biyoloji öğrenmez; canlıya saygı duymayı, bilimsel kanıta dayanarak karar vermeyi ve çevresel sorumluluk üstlenmeyi de öğrenir. COP31'de konuşulan iklim eyleminin eğitimdeki karşılığı tam da bu olmalıdır: Bilgiden farkındalığa, farkındalıktan davranışa, davranıştan toplumsal dönüşüme geçebilmek.

COP31'in bize sunduğu fırsatı yalnızca uluslararası bir organizasyona ev sahipliği yapmakla sınırlı görmemeliyiz. Antalya'da konuşulan iklim hedeflerinin Kayseri'de bir okul bahçesinde, Konya'da bir tarlada, Karadeniz'de bir ormanda, Doğu Anadolu'da bir sulak alanda karşılığını bulması gerekiyor. Son günlerde COP31 kapsamında düzenlenen etkinliklerde de su kaynaklarının korunması, doğa temelli çözümler ve bireysel sorumluluklar gündeme taşınıyor. Ancak bütün bunların kalıcı olması için eğitim, bilim, toplum ve yerel yönetimler birlikte hareket etmelidir. Bir öğrencinin okul bahçesinde gördüğü karıncayı ezmeden yoluna devam etmesi, bir kuşun yuvasını bozmadan onu gözlemlemesi, suyu gereksiz yere tüketmemesi küçük davranışlar gibi görünebilir. Oysa büyük değişimler çoğu zaman bu küçük farkındalıklarla başlar değil mi? Belki de artık kendimize farklı bir soru sormanın zamanı geldi: Çocuklarımıza nasıl bir dünya bırakacağımızı mı konuşacağız, yoksa o dünyanın nasıl korunacağını onlarla birlikte mi öğreneceğiz? COP31'de devletler iklim hedeflerini, bilim insanları çözüm yollarını, sivil toplum kuruluşları toplumsal sorumlulukları tartışıyor. Eğitimcilerin görevi de bütün bu tartışmaları sınıflara, laboratuvarlara, okul bahçelerine ve öğrencilerin günlük yaşamına taşımak olmalıdır. Çünkü doğayı korumak yalnızca bir çevre politikası değil, aynı zamanda bir eğitim, kültür ve vicdan meselesidir.

Dünyanın geleceği Antalya'daki toplantı salonlarında konuşuluyor olabilir; ancak o geleceğin nasıl olacağını, bugün sınıflarımızda yetiştirdiğimiz çocukların doğaya nasıl baktığı belirleyecektir. Unutmayalım, doğayı kurtarmak için önce insanın doğayla ilişkisini olumlu yönde değiştirmeliyiz. VESSELAM…

https://iucn.org/resources/information-brief/nature-based-education-planetary-health?utm_source

https://www.unesco.org/en/ethics-science-technology/climate-change

https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/summary-for-policymakers/?utm_source

Fethi Ahmet ÖNER

Araştırmacı, Eğitimci, Yazar

Fethi Ahmet Öner: diğer yazıları

Okur Geri Bildirimi

Bu yazı işinize yaradı mı?

Kısa geri bildiriminiz editoryal yönü güçlendirir ve benzer içerikleri daha görünür kılmamıza yardımcı olur.

0 olumlu geri bildirim0 geliştirme sinyali

Bülten

Yeni yazılarımızdan haberdar olmak için abone olun.