Bir çocuk düşünün: Evdeki masaya yetişebilmek için ayaklarının ucuna yükseliyor. Biz ona bir sandalye çekiyoruz.
Bir başka çocuk düşünün: Hakkına yetişebilmek için bütün ömrünü ayaklarının ucunda geçiriyor.
Ona ne çekiyoruz?
20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü, biraz da bu sorunun günüdür. Çocukların başını okşayan ellerimizle, önlerine koyduğumuz engelleri aynı anda görebilmenin günü…
Birleşmiş Milletler, Çocuk Hakları Bildirgesi’ni 20 Kasım 1959’da; Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’yi ise aynı günün otuz yıl sonrasında, 1989’da kabul etti. İnsanlık, çocuklara karşı sorumluluğunu belgelere yazdı. Fakat bir sözün kâğıt üzerinde bulunmasıyla bir çocuğun hayatında karşılığını bulması arasında, bazen yürüyerek bitirilemeyecek kadar uzun yollar vardır.
O yolun bir ucunda toplantı salonları bulunur. Öteki ucunda, okul zilini çalıştığı yerden işiten bir çocuk.
Biz bugün hangi uçtayız?
Çocuklara sık sık ne olmak istediklerini soruyoruz. Doktor, öğretmen, mühendis, pilot…
Peki, bugün nasıl olduklarını neden aynı merakla sormuyoruz?
Karnı tok mu? Gece rahat uyuyabildi mi? Okula gelirken korktu mu? Sınıfta yanına oturan biri var mı? Söylemek istediği bir şeyi, başına geleceklerden çekindiği için içinde mi tutuyor?
“Büyüyünce ne olacaksın?” sorusuna cevap veren çocuğu alkışlıyoruz. “Bugün mutsuzum,” diyen çocuğa ise bazen vaktimiz kalmıyor.
Oysa çocuk, yetişkin olacağı güne kadar beklemeye alınmış bir insan değildir. Henüz bir meslek sahibi olmadığı için değersiz, kendisini güzel cümlelerle anlatamadığı için haksız sayılamaz. Onun hayatı gelecekte başlamayacak.
Başladı bile.
Bu yüzden çocuk haklarını yalnızca acıma duygusuyla konuşamayız. Acımak, bakan kişinin duygusudur; hak, çocuğun kendisine aittir. Eğitim, güvenlik, sağlık, oyun ve dinlenme; uslu durduğu için kazandığı ödüller değildir.
Bir çocuğun korunmak için önce başarılı, sevimli yahut bize benzer olması gerekmez.
Karnesi zayıf olabilir. Konuşurken takılabilir. Öfkelenebilir, yanlış yapabilir. Bütün bunlar ona yol göstermemizi gerektirir; onurunu elinden almamızı değil.
Terbiye vermekle korkutmayı, sınır koymakla aşağılamayı birbirine karıştırdığımızda, kendi sabrımızın eksikliğini çocuğun kusuru diye adlandırırız. Sonra susunca rahatlarız.
Fakat susmak, her zaman öğrenmiş olmak değildir.
Bazen çocuk yalnızca, anlatınca kimsenin kendisini korumayacağını öğrenmiştir.
Bir sınıfta alay edilen çocuğu düşünelim. Kahkahalar diner, ders başlar, tahtaya yeni konu yazılır. Yetişkinler için hadise kapanmıştır. O çocuk içinse teneffüste yeniden başlayacaktır.
Ertesi sabah okul kapısında ağırlaşan adımlarını “isteksizlik” diye okuyabiliriz. Karnının ağrımasını bahane sayabiliriz. İçine kapanmasına huy diyebiliriz.
Oysa bazen bir çocuğun davranışı, henüz kuramadığı cümlenin kendisidir.
Dinlemek, yalnızca konuşması bitene kadar beklemek değildir. Söylediği şey alıştığımız düzeni bozacak olsa da yanında kalabilmektir. “Abartıyorsun,” demeden önce durabilmek; “Sen de bir şey yapmışsındır,” diye başlamamaktır.
Çocuk, bir yetişkine derdini açtığında ona yalnızca bir bilgi vermez.
Kendisini emanet eder.
Bu emaneti taşıyamayan bir yetişkinin en ağır hatası, çocuğu ikinci kez yalnız bırakmasıdır.
Yalnızlık her zaman yoksul bir evde yaşanmaz. Bazen sıcacık bir odada, pahalı oyuncakların arasında da bir çocuk bekler. Anlatacağı küçücük bir olay vardır. Bir resim yapmıştır. Bir şeye üzülmüştür. Elinde tuttuğu kâğıtla annesinin, babasının telefonunu bırakmasını bekler.
“Bir dakika…”
O dakika uzar.
Çocuk gider.
Biz işimiz bitince onu bıraktığımız yerde bulacağımızı sanırız. Oysa biraz önce anlatmak istediği şeyi artık anlatmayabilir.
Bir çocuğun bütün ihtiyaçlarını satın alıp kendisine ayıracak zaman bulamamak, üzerinde uzun uzun düşünmemiz gereken bir yetişkinlik hâlidir.
Üstelik onu dinlemek, hayatındaki bütün kararları omuzlarına yüklemek demek değildir. Çocuk, yetişkinlerin çözemediği kavgaların hakemi olamaz. Anne ile baba arasında taraf seçmeye zorlanamaz. Evin huzurunu korumak için kendi üzüntüsünü gizlemek zorunda bırakılamaz.
Bazı çocuklara “Ne kadar olgunsun,” derken durup düşünmeliyiz:
Acaba olgunluk sandığımız şey, yardım istemekten vazgeçmiş olması mıdır?
Haklardan söz ederken kapılara da bakmalıyız. Bir okulun kapısı açık olabilir; fakat merdiveni, yolu, dersi, kitabı bir çocuk için hâlâ aşılmaz olabilir. Sınıfa girebilmek başka, orada gerçekten yer bulabilmek başkadır. Engelli bir çocuğa yöneltilen hayranlık cümleleri, önündeki engeli kendiliğinden kaldırmaz.
Bazen gereken şey alkış değil, erişilebilir bir kitaptır.
Bazen bir rampa, bazen anlaşılır bir anlatım, bazen de acele etmeden bekleyen bir öğretmen…
Çocukları korumak elbette yalnızca iyi niyetli anne babaların ve öğretmenlerin omzuna bırakılamaz. Güvenli okullar, yoksulluk karşısında desteklenen aileler, işleyen koruma yolları ve sorumluluğunu yerine getiren kurumlar gerekir. Bir çocuğun güvenliği, tesadüfen iyi bir insana rastlamasına bağlı olmamalıdır.
Bizim merhamet geleneğimiz, yetimin başını okşamayı kıymetli bilir. Ne güzel… Ama o el, çocuk haksızlığa uğradığında da uzanmalıdır. Sofrada ona yer açan vicdan, okulda, sokakta ve hukuk önünde de yer açmalıdır.
20 Kasım’da duvarlara güzel sözler asacağız. Çocuk resimleri, renkli el izleri, umut cümleleri…
Sonra kâğıtlar indirilecek.
Asıl mesele, ertesi gün ne yapacağımızdır.
Sözünü kesmeden dinleyecek miyiz? Yanlış yaptığımızda ondan özür dileyecek miyiz? Bir çocuğun incitildiğini gördüğümüzde, huzurumuz bozulmasın diye yüzümüzü çevirecek miyiz?
Çocukların her zaman uzun konuşmalara ihtiyacı yoktur. Bazen kendisini küçültmeden uyaran bir sese, korkusunu ciddiye alan bir bakışa, verdiği sözü tutan bir yetişkine ihtiyaçları vardır.
Bir gün büyüyecekler.
Bizi, onlar için yazdığımız güzel cümlelerden çok, kendilerini bize anlatmaya çalıştıkları anlarla hatırlayacaklar.
O gün başımızı kaldırmış mıydık?
İnanmış mıydık?
Yanlarında durmuş muyduk?
Çocukların boyu bazı yerlere yetişmiyor.
Vicdanımız da onların yetişemediği yerde duruyorsa, büyümüş olan yalnızca bedenimizdir.
Mesut Hekimhan
Eğitimci Yazar







