Esma Sülü
Bir Milletin Özgürlük Hikâyesi
Yıl 1919’du. Anadolu’nun dört bir yanında işgal kuvvetlerinin ayak sesleri duyuluyor, bir zamanlar huzur içinde yaşayan şehirler korku ve belirsizlikle doluyordu. Evlerinden yükselen yemek kokuları, sokaklarda oynayan çocukların sesleri ve köy meydanlarında yapılan sohbetler, yerini endişeye bırakmıştı. İnsanlar, yarınlarının nasıl olacağını bilmiyordu. Kimi evini terk etmek zorunda kalmış, kimi sevdiklerinden ayrı düşmüş, kimi de elindeki son ekmeği cepheye giden askerlerle paylaşmıştı. Fakat bütün bu karanlığın içinde, Anadolu insanının yüreğinde sönmeyen bir umut vardı. Bu umut, bağımsız yaşama arzusuydu. İşte Cumhuriyet’e uzanan yol, bu umudun peşinden giden ve gerektiğinde canını ortaya koymaktan çekinmeyen insanların hikâyeleriyle yazıldı.
Antep’in dar sokaklarında, Fransız işgalinin gölgesi her geçen gün biraz daha büyürken Mehmet Sait adında bir adam, memleketinin kaderine seyirci kalmayı kabul etmiyordu. Halk arasında Şahin Bey olarak tanınan bu cesur insan, düşman kuvvetlerine erzak taşıyan yüz elli arabalık bir konvoyun Antep’e doğru ilerlediğini öğrendiğinde, karşısındaki gücün büyüklüğüne değil, savunduğu toprağın değerine baktı. Çünkü onun için vatan, üzerinde yaşanılan sıradan bir toprak parçası değil, uğruna mücadele edilmesi gereken bir emanetti. Düşmanın ilerleyişini durdurmak için harekete geçti ve verdiği mücadeleyle Antep halkının direnişine öncülük etti. Onun, “Düşman cesedimi çiğnemeden Antep’e giremez!” sözleri, yalnızca bir meydan okuma değil, bağımsızlığını kaybetmek istemeyen bir milletin kararlılığının ifadesiydi. Şahin Bey, işgal karşısında geri adım atmayarak adını tarihe yazdırdı ve ardından gelecek nesillere cesaretin ne demek olduğunu gösterdi.
Anadolu’nun başka bir köşesinde, Kahramanmaraş’ta ise halkın sabrını taşıran olaylar yaşanıyordu. Günlük hayatını süt satarak ve imamlık yaparak sürdüren Ali, yani herkesin bildiği adıyla Sütçü İmam, yaşanan haksızlıklar karşısında sessiz kalabilecek bir insan değildi. Bir gün, işgalci askerlerin üç Türk kadınına saldırarak peçelerini açmak istemeleri üzerine yaşanan olay, onun hayatında olduğu kadar şehrin tarihinde de bir dönüm noktası oldu. Kadınların onurunu ve halkın özgürlüğünü hedef alan bu davranışa karşı çıkan Sütçü İmam, düşmana ilk kurşunu sıkarak Kahramanmaraş’taki direnişin başlamasında önemli bir rol oynadı. O gün sıkılan kurşun, yalnızca bir silahın sesi olarak kalmadı; korkuya rağmen ayağa kalkabilen insanların yüreğinde yankılandı. Çünkü bazen bir milletin direnişi, uzun konuşmalarla değil, haksızlığa karşı gösterilen tek bir cesur davranışla başlar.
Aydın’da ise Yunan işgaline karşı mücadele eden efeler, dağları ve yolları kendilerine siper ederek düşmanın ilerleyişini durdurmaya çalışıyordu. Bu mücadelenin öne çıkan isimlerinden biri olan Yörük Ali Efe, arkadaşlarıyla birlikte işgal kuvvetlerine karşı harekete geçerek Malgaç Baskını’nı gerçekleştirdi. Düşmana vurulan bu darbe, bölgedeki direnişe güç kazandırırken halkın da mücadeleye olan inancını artırdı. Yörük Ali Efe’nin en dikkat çekici özelliklerinden biri, kazandığı başarılara rağmen alçak gönüllülüğünü korumasıydı. Onu seven insanlar, yalnızca cesaretini değil, halktan biri olarak kalmasını da unutmadı. Bugün onun adının türkülerde yaşaması, bir kahramanın yalnızca savaş meydanlarında değil, milletinin hafızasında da var olabileceğini gösteriyor.
Millî Mücadele’nin hikâyesi anlatılırken çoğu zaman cephede savaşan erkeklerden söz edilir, ancak bu büyük direnişin içinde kadınların da en az onlar kadar önemli bir yeri vardır. Kimi silahını eline alarak düşmanın karşısına geçmiş, kimi cepheye cephane taşımış, kimi yaralı askerlerin yaralarını sarmış, kimi de bütün zorluklara rağmen ailesini ayakta tutmaya çalışmıştır. Onların hikâyeleri, bağımsızlık mücadelesinin yalnızca askerlerin değil, bütün bir milletin mücadelesi olduğunu ortaya koyar.
Gördesli Makbule, bu kadın kahramanlardan biriydi. Henüz on dokuz yaşındayken eşiyle birlikte Kuvayı Milliye saflarına katılan Makbule, gençliğini güvenli bir hayat kurmak için geçirmek yerine vatanının özgürlüğü için mücadele etmeyi seçti. Yunan kuvvetleriyle yapılan çatışmalarda silah arkadaşlarıyla omuz omuza savaştı. Belki de onun yaşındaki pek çok genç, o günlerde geleceğe dair hayaller kuruyor, sevdikleriyle huzurlu bir yaşamın özlemini çekiyordu. Makbule ise bütün bu hayallerin ancak bağımsız bir ülkede gerçekleşebileceğine inanıyordu. Henüz yirmi iki yaşındayken Akhisar’da şehit düştüğünde geride yarım kalmış bir ömür bıraktı; fakat cesareti, kendisinden sonra gelenlerin hafızasında yaşamaya devam etti.
Millî Mücadele’nin en dokunaklı hikâyelerinden biri de Nezahat Onbaşı’ya aittir. Savaşın acımasız yüzüyle daha çocuk yaşta tanışan Nezahat, babası Hâfız Hâlid Bey’in yanında cepheden cepheye gitti. Başka çocukların oyunlarla ve okul sıralarında geçen yılları, onun için askerlerin arasında, silah seslerinin gölgesinde geçti. Küçük yaşına rağmen at binmeyi ve silah kullanmayı öğrendi; askerlerle birlikte zorlu şartlara alıştı. Henüz on iki yaşındayken onbaşı rütbesini alması, gösterdiği cesaretin ve askerler arasındaki yerinin önemli bir göstergesiydi. Onun hayatını düşündüğümüzde insanın aklına yalnızca kahramanlık gelmiyor; savaşın çocuklardan neleri aldığını da görüyoruz. Nezahat, bağımsızlık mücadelesinin çocuk yaşta sorumluluk üstlenmek zorunda kalan simge isimlerinden biri olarak tarihteki yerini aldı.
Kadınların cesareti, Kara Fatma’nın mücadelesinde de açıkça görülüyordu. Asıl adı Fahriye Sıdıka olarak bilinen Kara Fatma, Kuvayı Milliye güçleriyle birlikte işgal kuvvetlerine karşı savaştı ve yaklaşık üç yüz kişilik birliğin mücadelesinde önemli bir rol üstlendi. İzmit, Bursa, Adapazarı ve Bilecik çevresinde yürütülen mücadelede gösterdiği kararlılık, kadınların savaş meydanlarında da sorumluluk alabileceğini ortaya koydu. O, başkalarının kendisinden beklediği sınırlarla yetinmedi; ülkesinin içinde bulunduğu şartlar karşısında elinden geleni yapmak için harekete geçti. Kara Fatma’nın hikâyesi, cesaretin yalnızca fiziksel güçle ölçülemeyeceğini, asıl gücün gerektiğinde sorumluluk almaktan doğduğunu hatırlatır.
Osmaniye’nin Raziyeler köyünden Tayyar Rahmiye de bu cesur kadınlardan biriydi. Bölge düşman işgaline uğradığında millî kuvvetlere katılan Rahmiye, Fransız kuvvetleriyle yapılan çatışmalarda görev aldı. Bir savaş sırasında şehit düşen arkadaşlarından birinin düşman tarafından çiğnenmesini önlemek için siperden çıkarak onun bedenini sırtına aldı ve sipere taşıdı. Kendisini büyük bir tehlikenin içine atmasına rağmen arkadaşını geride bırakmak istememişti. Bu davranışından sonra kendisine, uçan anlamına gelen “Tayyar” sözüyle birlikte Tayyar Rahmiye adı verildi. Ancak onun hikâyesi burada bitmedi; Fransız karargâhı önünde vurularak şehit düştü. Ardında ise cesaretin yanında arkadaşlık, vefa ve insanlık duygularını da barındıran bir hatıra bıraktı.
Bazen bir savaşın gidişatını değiştirmek için elinde silah tutmak yeterli değildir; doğru zamanda verilen doğru bir karar da büyük sonuçlar doğurabilir. Adana ve çevresinde Fransız kuvvetlerine karşı mücadele eden Hatice Hatun, bunun örneklerinden biriydi. Fransız askerleri, Tekir Yaylası’ndan Mersin’e ulaşmanın en kısa yolunu öğrenmek istediklerinde, Hatice Hatun onlara yanlış bir güzergâh göstererek Karboğazı’na yönelmelerine neden oldu. Bölgedeki askerlerin kurduğu tuzağa düşen Fransız kuvvetleri mağlup oldu. Hatice Hatun’un bu davranışı, savaş meydanlarında zekânın ve bölgeyi tanımanın da en az cesaret kadar önemli olduğunu gösteriyordu. Çünkü bağımsızlık mücadelesi, yalnızca güçlü olmayı değil, aklı ve imkânları doğru kullanmayı da gerektiriyordu.
Şerife Bacı’nın hikâyesinde ise insanın yüreğine dokunan başka bir fedakârlıkla karşılaşıyoruz. 1921-1922 kışında, İnebolu’dan Ankara’ya cephane taşınırken hava son derece soğuk, yollar ise kar ve tipi nedeniyle tehlikeliydi. Cephane taşıyan kafiledeki insanlar, dondurucu gecede yakın köylere sığınırken Şerife Bacı yoluna devam etti. Çünkü taşıdığı cephane, cephedeki askerler için hayati önem taşıyordu. Yanında küçük kızı da vardı. Bir annenin en doğal isteği, çocuğunu soğuktan ve tehlikeden korumaktır; Şerife Bacı ise hem kızını hem de vatanı için taşıdığı cephaneyi korumaya çalışıyordu. Kastamonu kışlasının önüne kadar ulaşmayı başardı, ancak o dondurucu yolculukta hayatını kaybetti. Onun hikâyesi, bir kağnının üzerinde taşınanın yalnızca cephane olmadığını anlatır. O kağnıda, bir annenin sevgisi, bir milletin umudu ve bağımsızlığa duyulan inanç da vardı.
Millî Mücadele’ye katılan kadınlar arasında Asker Saime Hanım da bulunuyordu. İzmir’in 15 Mayıs 1919’da işgal edilmesi üzerine İstanbul’da düzenlenen mitingde söz alarak tepkisini dile getirdi. Bu konuşmasının ardından tutuklandı; ancak yaşananlar onun mücadele kararlılığını ortadan kaldırmadı. Daha sonra Anadolu’ya geçerek Millî Mücadele’ye fiilen katıldı, cephede silah kullandı ve yaralandı. Savaş sona erdiğinde ise eğitim alanında görev alarak İstanbul Lisesi’nde edebiyat öğretmenliği yaptı. Onun hayatı, bir insanın ülkesine hizmet etmesinin yalnızca savaş meydanlarıyla sınırlı olmadığını gösteriyordu. Mücadele bazen silahla, bazen sözle, bazen de gelecek nesillere bilgi ve bilinç kazandırarak sürdürülür.
Ayşe Hanım’ın hayatında ise savaşın ağır bedelini gösteren derin bir acı vardı. Balkan Savaşı sırasında eşini kaybeden Ayşe Hanım, Yunan kuvvetlerinin İzmir’e girmesinin ardından Millî Mücadele’ye katıldı ve Aydın’da düşmana karşı savaştı. Bu mücadelede büyük oğlunu kaybetti. Ardından Birinci ve İkinci İnönü savaşlarına katıldı; bu kez de küçük oğlu şehit düştü. Bir anne için evladını kaybetmenin acısını kelimelerle anlatmak mümkün değildir. Ayşe Hanım, iki oğlunu da vatan mücadelesinde kaybetmesine rağmen görevini sürdürdü ve Sakarya Meydan Muharebesi sırasında yaralanınca tedavisinin ardından yeniden görevine döndü. Onun hikâyesi, zaferin arkasında yalnızca kazanılan savaşların değil, ailelerin yaşadığı tarifsiz acıların da bulunduğunu hatırlatır.
Bütün bu mücadelelerin başarıya ulaşmasında askerî komutanların da önemli bir payı vardı. Fevzi Çakmak, Millî Mücadele’nin önde gelen komutanlarından biri olarak Sakarya Meydan Muharebesi, Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi gibi kritik aşamalarda önemli katkılar sağladı. Cephedeki askerlerin cesareti, halkın desteği ve komutanların askerî kararları bir araya geldiğinde, işgal kuvvetlerine karşı verilen mücadele daha güçlü hâle geldi. Çünkü savaşlarda yalnızca bireysel kahramanlıklar değil, ortak bir hedef doğrultusunda hareket edebilmek de belirleyicidir. Bir askerin gösterdiği cesaret, bir kadının taşıdığı cephane ve bir komutanın aldığı karar, aynı bağımsızlık idealinin farklı parçalarıydı.
Savaşın zorlu günlerinde cepheye silah taşıyarak destek veren Satı Çırpan’ın hikâyesi ise Cumhuriyet’in kuruluşundan sonraki yıllara uzanır. Savaş öncesinde çiftçilik yapan Satı Çırpan, mücadele sona erdikten sonra köyünün muhtarı oldu ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne giren ilk kadın milletvekillerinden biri olarak görev yaptı. Bir zamanlar cepheye yardım etmek için çaba gösteren bir kadının, daha sonra ülkenin yönetiminde söz sahibi olması, yeni kurulan Cumhuriyet’in kadınlara açtığı toplumsal ve siyasi alanın önemli örneklerinden biriydi. Böylece bağımsızlık mücadelesi, yalnızca işgal kuvvetlerinin ülkeden çıkarılmasıyla sınırlı kalmadı; ülkenin geleceğini birlikte kurma çabasına dönüştü.
Yıllar geçti. Savaş meydanlarında duyulan silah sesleri sustu, yorgun askerler evlerine döndü ve Anadolu insanı yaralarını sararak yeniden hayat kurmaya başladı. Ancak yaşananlar, bir dönemin kapanmasıyla unutulup gitmedi. Şahin Bey’in kararlılığı, Sütçü İmam’ın cesareti, Yörük Ali Efe’nin direnişi, Gördesli Makbule’nin genç yaşına rağmen gösterdiği yiğitlik, Nezahat Onbaşı’nın azmi, Kara Fatma’nın mücadelesi, Tayyar Rahmiye’nin fedakârlığı ve Şerife Bacı’nın dondurucu soğukta sürdürdüğü yolculuk, milletin hafızasında yer etti. Her biri farklı bir hayat yaşamış, farklı şartlarda mücadele etmişti; fakat hepsinin yolu aynı noktada birleşiyordu: Bağımsız bir ülkede özgürce yaşama arzusu.
Cumhuriyet, işte bu insanların ve daha nice isimsiz kahramanın fedakârlıklarıyla şekillenen büyük bir mücadelenin sonucunda kuruldu. Kimi kahramanların adı kitaplara yazıldı, kimi insanların emeği ise zamanla unutuldu; ancak onların katkıları, bağımsızlık yolculuğunun ayrılmaz bir parçası olarak kaldı. Çünkü bir milletin tarihini yalnızca büyük zaferler ve önemli tarihler oluşturmaz. O tarihin ardında, soğukta yürüyen anneler, cephede arkadaşını yalnız bırakmayan askerler, çocuk yaşta sorumluluk üstlenen insanlar ve bütün imkânsızlıklara rağmen umudunu kaybetmeyen aileler vardır.
Bugün Cumhuriyet’in değerini anlamak için geçmişin bu hikâyelerine kulak vermek gerekir. Özgürlüğün ne kadar ağır bedeller ödenerek kazanıldığını, bağımsızlığın ne kadar büyük fedakârlıklar gerektirdiğini ve ortak bir amaç etrafında birleşen insanların neleri başarabileceğini hatırlamak gerekir. Çünkü Cumhuriyet’in kahramanları, yalnızca geçmişte yaşamış insanlar değildir; onların hikâyeleri, bugün sahip olduğumuz özgürlüğün hangi mücadelelerden doğduğunu anlatan canlı hatıralardır.
Ve belki de bu hikâyelerin bize bıraktığı en önemli ders şudur: Bir vatanı yaşatmak, yalnızca onu düşmana karşı savunmakla değil, onun uğruna verilen mücadeleyi unutmamakla da mümkündür. Cumhuriyet’in kahramanlarını anmak, onların isimlerini tekrar etmekten çok daha fazlasıdır. Onların cesaretini anlamak, fedakârlıklarını hatırlamak ve bağımsızlığın kıymetini bilerek geleceğe yürümektir. Çünkü geçmişini unutmayan bir millet, geleceğini daha sağlam temeller üzerinde kurar.
bütün kahramanlarımızın ruhları şadolsun...
