Gölgelerin Ordusu

“Boğaz’da Bir Amerikan Kuşatması ve Bristol Raporu”

BÖLÜM 1: Dersaadet’in Hüzünlü Şafağı ve Amiralin Gelişi

1919 yılının Mayıs ayı, İstanbul’un üzerine adeta simsiyah, kurşuni bir kâbus gibi çökmüştü. Mondros Mütarekesi imzalanmış, asırlık imparatorluğun payitahtı işgal devletlerinin zırhlıları tarafından kuşatılmıştı. Boğaziçi’nin mavi suları; İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan savaş gemilerinin gölgesinde adeta boğuluyordu. Galata Köprüsü’nden geçen fesli, kalpaklı Türkler, başlarını öne eğmiş; kendi yurtlarında parya olmanın ağır ve haysiyet kırıcı ezikliğini yaşıyorlardı. Aynı günlerde İzmir, Yunan askerleri tarafından işgal edilmiş ve Anadolu’nun bağrından yükselen feryatlar dalga dalga İstanbul’a ulaşmıştı.

İşte tam bu puslu atmosferde, Amerika Birleşik Devletleri’nin en modern savaş gemilerinden biri olan ‘USS Arizona’, Sarayburnu açıklarına demirledi. Geminin güvertesinde, sert hatları, kış güneşi gibi soğuk mavi gözleri ve bembeyaz üniformasıyla etrafı izleyen bir adam duruyordu: Amiral Mark Lambert Bristol.

Bristol, ABD Başkanı Woodrow Wilson tarafından "Yüksek Komiser" sıfatıyla İstanbul’a atanmıştı. Görevi kağıt üzerinde diplomatikti ancak asıl vazifesi çok başkaydı. Batı medyası ve kamuoyu, aylardır "Türkler Anadolu’daki Hristiyan azınlıkları katlediyor, barbarlık yapıyor" propagandasıyla çalkalanıyordu. Amiral Bristol, bu iddiaları yerinde inceleyecek, Türklerin aleyhine deliller toplayacak ve Anadolu’nun parçalanıp Ermenistan ile büyük Yunanistan ideallerine (Megali Idea) pay edilmesinin hukuki ve vicdani zeminini hazırlayacaktı.

Karaya ayak bastığında, Beyoğlu’ndaki Amerikan Sefareti’ne doğru ilerlerken, İngiliz ve Fransız subayları onu büyük bir memnuniyetle karşıladı. İngiliz İstihbarat Servisi’nden Albay Bennett, Bristol’un kulağına eğilerek: "Hoş geldiniz Amiral," dedi. "Buradaki barbarların işini bitirmek ve medeniyeti getirmek için raporlarınız sabırsızlıkla bekleniyor."

Amiral Bristol, Albay’a soğuk bir tebessümle baktı: "Ben askerim Albay. Dedikodularla değil, sadece gözlerimle gördüğüm gerçeklerle rapor yazarım." Ancak hiç kimse, bu soğuk Amerikalının, batının emperyalist tiyatrosunu kökten sarsacak bir hakikat adamı olacağını tahmin edemiyordu.

BÖLÜM 2: Propaganda Çarkları ve Anadolu’dan Yükselen Çığlık

Beyoğlu’ndaki elçilik binalarında ve lüks saraylarda her gece ziyafetler veriliyor, Türklerin ne kadar "barbar" olduğuna dair düzmece raporlar, sahte fotoğraflar Amiral Bristol’un masasına yığılıyordu. Özellikle işgal altındaki İzmir ve Aydın civarından gelen Rum cemiyetlerinin temsilcileri, feryat figan ederek Amerikan mandasını istiyor ve Türklerin kendilerini yok ettiğini öne sürüyordu.

Ancak Amiral Bristol’un subay zekası, bu tablonun arkasındaki yapaylığı hemen sezmişti. Raporların hepsi tek bir merkezden çıkmış gibiydi ve somut hiçbir askeri kanıt içermiyordu. Üstelik, Dersaadet’in ara sokaklarında, hastanelerinde ve göçmen kamplarında gördüğü manzara bambaşkaydı. Esas perişan olanlar, evleri yakılmış, yurtlarından sürülmüş Türk muhacirlerdi.

Bir gece sese boğulmuş İstanbul sokaklarında, eski bir Osmanlı hariciye memuru olan Ahmet Bey, hayatını tehlikeye atarak Amerikan Sefareti’nin arka kapısına geldi. Amiralin odasına kabul edildiğinde, heybesinden çıkardığı dökümanları masaya serdi. Bu dökümanlar, Yunan ordusunun İzmir’e çıktığı ilk gün katledilen sivil Türklerin, tecavüze uğrayan kadınların ve yakılan köylerin tarafsız yerel gözlemciler tarafından tutulmuş gizli zabıtlarıydı.

"Amiral," dedi Ahmet Bey, elleri titreyerek. "Dünya bizim sesimizi duymuyor. Telgraf hatlarımız İngilizlerin elinde, basınımız sansürlü. Bizi katlederken, dünyaya katil diye tanıtıyorlar. Sizden adalet istemiyoruz, sadece Anadolu’ya bizzat gitmenizi ve gerçeği kendi gözlerinizle görmenizi istiyoruz."

Bristol, masadaki belgelere, fotoğraflara uzun uzun baktı. O mavi gözlerdeki soğukluk, yerini derin bir muhakemeye bırakmıştı. Batının kurduğu bu muazzam propaganda çarkının dişlileri arasına girme vaktinin geldiğini anladı.

BÖLÜM 3: Hakikat Yolculuğu: Tahkikat Heyeti Anadolu’da

Amiral Bristol, İngiliz ve Fransız komutanların tüm engelleme girişimlerine, "Anadolu şu an çok tehlikeli, can güvenliğinizi sağlayamayız" telkinlerine kulak asmadı. Müttefikler arası bir tahkikat komisyonu kurulmasını sağladı. Yanına Amerikalı, İngiliz, Fransız ve İtalyan subayları alarak bizzat cephe hattına, İzmir ve Aydın arkalarına doğru bir ölüm yolculuğuna çıktı.

Aylar süren bu yolculuk, Amiral Bristol ve heyeti için adeta bir cehennem tasviri gibiydi. Gittikleri her köyde, batı medyasının yazdıklarının tam tersi bir vahşetle karşılaşıyorlardı.

Aydın yakınlarındaki bir Türk köyüne girdiklerinde, evlerin hala tüten külleri arasında yürüyen Amiral, yaşlı bir Türk kadınının feryadıyla durdu. Kadın, asırlık bir çınarın altında, katledilen çocuklarının cesetleri başında sessizce ağlıyordu. Heyetteki İngiliz subayı arkasını dönmek isterken, Bristol onun kolundan sertçe tuttu:

"Bak Albay!" dedi, sesi bir kırbaç gibi şaklayarak. "İyi bak. İstanbul’da bardağımızdan şampanya içerken bize anlatılan 'Barbar Türkler' hikayesinin aslı bu mu? Burada bir katliam var, doğru. Ama katledilenler Hristiyanlar değil, bu toprakların asıl sahibi olan müslüman Türklerdir!"

Bristol, her şeyi tek tek not ediyordu. Yakılan camileri, süngülenen bebekleri, kurşuna dizilen silahsız köylüleri... Yunan ordusunun arkasında bıraktığı yıkım, onun bir asker olarak vicdanını derinden yaralamıştı. Bu sırada Anadolu’da yeni bir güneş doğuyordu: Mustafa Kemal Paşa, Ankara’da Milli Mücadele’nin meşalesini yakmıştı. Bristol, Türk milletinin bu haksız işgale karşı gösterdiği direnişin bir "haydutluk" değil, en mukaddes hak olan vatan savunması olduğunu yerinde müşahede etmişti.

BÖLÜM 4: Barut Kokulu Diploması ve Tehditler

Heyet, İstanbul’a döndüğünde Amiral Bristol’un elinde, müttefik devletlerin ve özellikle İngiltere Başbakanı Lloyd George’un dünyayı kandıran siyasetini yerle bir edecek yüzlerce sayfalık rapor, fotoğraf ve şahit ifadesi vardı.

İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Calthorpe, durumun vehametini anlayarak Bristol’u acil bir toplantıya çağırdı. Karadeniz Ordusu Karargahı’ndaki gizli görüşmede, hava adeta elektriklenmişti.

"Amiral Bristol," dedi Calthorpe, sesindeki diplomatik kibarlığı bir kenara bırakarak. "Anadolu’da yazdığınız notların içeriğinden haberdarız. Unutmayın ki biz burada müttefikiz. Amerika’nın ve bizim ortak çıkarlarımız, Doğu’da güçlü bir Yunan devletinin kurulmasını gerektirir. Yazacağınız rapor, Paris Barış Konferansı’nın kararlarını zora sokabilir. Sizden ricamız, raporun tonunu biraz 'yumuşatmanız'dır."

Bristol, sandalyesinde dikleşti. Karşısındaki koskoca İngiliz amiraline bıkkın ve gururlu bir edayla baktı:

"Amiral Calthorpe," dedi, kelimeleri tane tane seçerek. "Ben Amerikan donanmasının bir amiraliyim. Benim bayrağım, yalanların ve sahte katliam raporlarının arkasına sığınacak kadar küçülmemiştir. Ben oraya gittim, gördüm ve yazdım. Eğer sizin medeni müttefikleriniz masum insanları boğazlarken benim sessiz kalmamı bekliyorsanız, yanlış adamla pazarlık ediyorsunuz. O rapor, kelimesine dahi dokunulmadan Washington’a gidecek."

Toplantı salonu buz kesti. İngilizler, bu dürüst askeri satın alamayacaklarını veya korkutamayacaklarını anlamışlardı. Artık yapılacak tek şey, raporun dünya kamuoyuna sızmasını engellemekti.

BÖLÜM 5: Bristol Raporu: Dünyayı Sarsan Gerçek

1919 yılının Ekim ayında, tarihe "Bristol Raporu" olarak geçecek olan o meşhur döküman, Amiral Bristol’un imzasıyla Washington’a, ABD Senatosu’na ve Paris Barış Konferansı’na sunuldu. Rapor, adeta uluslararası diplomasinin ortasına düşmüş bir atom bombası etkisi yarattı. Raporun can alıcı maddeleri, batının yüzündeki medeniyet maskesini tek tek düşürüyordu:

> "1. Hristiyanların katledildiğine dair yayılan haberler tamamen asılsız ve sahtedir."

> "2. İzmir ve çevresindeki katliamların ve vahşetin yegane sorumlusu Yunan ordusudur."

> "3. Türk halkı, sadece kendi topraklarını korumak için meşru bir müdafaa yapmaktadır; bu hareket bir ayaklanma değil, milli bir direniştir."*

İngiliz hükümeti çılgına döndü. Raporun basılmasını gizlilik kararıyla engellemeye çalıştılar. Ancak Bristol, raporun kopyalarını Amerikan basınına ve tarafsız ajanslara çoktan sızdırmıştı. Amerikan kamuoyu, o güne kadar "barbar" olarak tanıtılan Türklerin aslında haksız bir vahşete kurban gittiğini okuduğunda büyük bir şok yaşadı. Bu rapor, Amerikan Senatosu’nun Anadolu’da bir Ermeni mandası kurulması planını reddetmesindeki en büyük amil oldu. Amerikan yardımlarının ve siyasi desteğinin yönü değişti.

Ankara’da, meclis binasındaki küçük odasında bu raporu okuyan Mustafa Kemal Paşa, yanındaki yaverine döndü ve hafifçe gülümsedi: "İşte," dedi. "Hakikat, en büyük ordulardan daha güçlüdür. Amiral Bristol, bu milletin namusunu dünyaya tescil ettirmiştir."

BÖLÜM 6: Boğaz’dan Ayrılış ve Bitmeyen Adalet

Yıllar geçti... Anadolu’daki Milli Mücadele, Türk milletinin kesin zaferiyle sonuçlandı. 1923 yılında Lozan Antlaşması imzalanıp yeni Türkiye Cumhuriyeti tüm dünyaya bağımsızlığını haykırdığında, İstanbul’daki işgal zırhlıları da geldikleri gibi, arkalarına bakmadan Boğaz’ın sularını terk ettiler.

En son ayrılanlardan biri de Amiral Bristol’du. Görev süresi boyunca Türkiye’de kalmış, yeni kurulan genç cumhuriyeti yakından izlemiş, hatta Türk-Amerikan ilişkilerinin dostane bir temelde kurulması için büyük çaba sarf etmişti.

Gemi İstanbul limanından hareket ederken, rıhtımda toplanan binlerce Türk, bu dürüst Amerikan askerini ellerinde Türk bayraklarıyla, gözyaşları içinde uğurluyordu. Bristol, geminin süvarisine dönüp İstanbul’un minarelerini, şanlı hilali izlerken yavaşça mırıldandı:

"Bu milleti yok edebileceklerini sandılar. Ama bilmedikleri bir şey vardı: Bir milletin kalbindeki hürriyet ateşi, dünyanın tüm yalanlarından daha büyüktür. Ben sadece o ateşin üzerine tutulan aynaydım."

Amiral Bristol ve onun kaleme aldığı o tarihi rapor, resmi tarihin tozlu sayfalarında bir belgeden ibaret kalmadı. O, emperyalizmin en karanlık, en gaddar ve en organize algı operasyonuna karşı, tek bir askerin vicdanı ve kalemiyle koca bir milletin hakkını dünyaya haykırdığı; diplomasinin, askeri ahlakın ve hakikatin zaferini anlatan en görkemli Türk tarihi destanlarından biri olarak hafızalara kazındı.

Mesut Hekimhan

Eğitimci Yazar

mesuthan@gmail.com